کالابرگ جایگزین یارانه نقدی میشود؟! / آخرین جزئیات طرح دولت
اجرای طرح کالابرگ و حذف ارز ترجیحی ۲۸۵۰۰ تومانی، برخلاف برخی پیشبینیهای اولیه، به افزایش محسوس مصرف کالاهای اساسی منجر نشده است. بررسی رفتار خانوارها نشان میدهد بخش قابل توجهی از اعتبار کالابرگ در عمل برای تأمین همان خریدهای معمول خانوارها استفاده شده و بیشتر نقش جایگزین پرداخت نقدی را داشته است.
به بیان دیگر، خانوارها لزوما با دریافت کالابرگ کالاهای بیشتری خریداری نکردهاند؛ بلکه بخشی از هزینه خرید کالاهای اساسی که پیش از این از درآمد نقدی پرداخت میشد، با اعتبار کالابرگ تأمین شده است.
آیا کالابرگ جایگزین یارانه نقدی میشود؟
موضوع جایگزینی کالابرگ با یارانه نقدی یکی از بحثهای مهم سیاستهای حمایتی دولت است. با این حال، آنچه از رفتار مصرفکنندگان در اجرای طرح کالابرگ مشاهده میشود، بیشتر نشاندهنده تغییر شیوه تأمین هزینه خرید خانوارهاست تا افزایش مصرف.
محمد موسوی، کارشناس اقتصادی، با اشاره به افزایش قابل توجه قیمت مواد غذایی نسبت به سال ۱۴۰۱، معتقد است افزایش ارزش ریالی بازار کالاهای اساسی الزاما به معنای افزایش میزان مصرف نیست.
برای مثال، اگر یک خانوار پیش از اجرای طرح مقدار مشخصی پنیر خریداری میکرد، دریافت اعتبار کالابرگ لزوماً باعث نمیشود مقدار بیشتری پنیر بخرد. در چنین شرایطی، کالابرگ بخشی از هزینه همان خرید قبلی را پوشش میدهد.
بنابراین، کالابرگ در شرایط فعلی بیشتر به جایگزینی بخشی از پرداخت نقدی خانوار کمک کرده است.
چرا کالابرگ باعث افزایش مصرف نشد؟
یکی از مهمترین دلایل، افزایش قیمت کالاهای اساسی است. زمانی که قیمت کالاها افزایش پیدا میکند، افزایش مبلغ حمایت دولتی لزوماً به معنای افزایش قدرت خرید واقعی خانوار نیست.
ممکن است ارزش ریالی خرید یک خانوار نسبت به سالهای گذشته بیشتر شده باشد، اما مقدار کالاهایی که خریداری میکند تغییری نکرده باشد. در این وضعیت، رشد گردش مالی بازار بیشتر از افزایش قیمتها ناشی میشود تا رشد واقعی مصرف.
به همین دلیل، برای ارزیابی اثر کالابرگ باید به حجم واقعی کالاهای خریداریشده توجه کرد، نه فقط ارزش ریالی معاملات.
رفتار خانوارها در زمان جنگ چگونه تغییر کرد؟
شرایط جنگ ۱۲ روزه نیز در مقطعی رفتار مصرفکنندگان را تغییر داد. در روزهای ابتدایی جنگ، نگرانی از احتمال کمبود برخی کالاها باعث شد بخشی از خانوارها خرید بیشتری انجام دهند و بعضی اقلام را ذخیره کنند.
این افزایش خرید در برخی کالاها در آمار مصرف نیز قابل مشاهده بود، اما با ادامه شرایط، رفتار هیجانی روزهای نخست کاهش پیدا کرد و خرید گسترده کالاها ادامه نیافت.
برخی اقلام مانند آب آشامیدنی همچنان تحت تأثیر شرایط موجود با افزایش تقاضا مواجه بودند، اما این روند را نمیتوان به کل بازار کالاهای اساسی تعمیم داد.
افزایش گردش مالی به معنی افزایش مصرف نیست
یکی از نکات مهم در بررسی اثر کالابرگ، تفاوت میان رشد ریالی بازار و رشد واقعی مصرف است.
وقتی قیمت کالاها افزایش پیدا میکند، ارزش ریالی فروش میتواند حتی بدون افزایش مقدار کالاهای فروختهشده رشد کند. بنابراین، افزایش گردش مالی یک بازار بهتنهایی نشان نمیدهد که قدرت خرید خانوارها بهتر شده است.
از سوی دیگر، رشد جمعیت نیز بهطور طبیعی باید باعث افزایش حجم مصرف شود؛ اما طبق این تحلیل، در سال ۱۴۰۴ در بسیاری از کالاها رشد معناداری در حجم مصرف مشاهده نشده است.
در نتیجه، نمیتوان رشد ارزش بازار را بهعنوان نشانهای از افزایش مصرف خانوارها در نظر گرفت.
کالابرگ بیشتر نقش حمایت معیشتی دارد
شرایط فعلی نشان میدهد کالابرگ بیش از آنکه ابزاری برای افزایش مصرف باشد، بهعنوان نوعی ضربهگیر معیشتی عمل میکند.
خانوارهایی که با افزایش قیمت مواد غذایی مواجه شدهاند، میتوانند از اعتبار کالابرگ برای تامین بخشی از هزینه خریدهای ضروری خود استفاده کنند. در نتیجه، این حمایت میتواند فشار هزینهای را کاهش دهد، اما لزوماً قدرت خرید واقعی را افزایش نمیدهد.
معیار اصلی برای سنجش موفقیت این سیاست، میزان کالایی است که خانوار میتواند با مجموع درآمد و حمایتهای دولتی خود خریداری کند.
آیا افزایش اعتبار کالابرگ مشکل قدرت خرید را حل میکند؟
افزایش مبلغ کالابرگ در شرایط تورمی میتواند بخشی از فشار اقتصادی بر خانوارها را جبران کند، اما اگر قیمت کالاهای اساسی سریعتر از درآمد خانوار رشد کند، افزایش اعتبار حمایتی ممکن است صرفا کاهش قدرت خرید گذشته را جبران کند.
به همین دلیل، برای اینکه کالابرگ بتواند اثر پایدار و ملموسی بر معیشت خانوارها داشته باشد، باید میان رشد درآمد و افزایش قیمت کالاهای اساسی نیز تناسب بیشتری ایجاد شود.
در شرایط فعلی، شواهد نشان میدهد کالابرگ بیشتر هزینه خرید خانوار را پوشش میدهد و جای بخشی از پرداخت نقدی را گرفته است؛ نه اینکه به شکل محسوسی میزان مصرف کالاهای اساسی را افزایش داده باشد.
